<p style="text-align: justify; "><br /> ইমিউনিটী বা প্ৰতিৰোধক্ষমতা হৈছে জীৱদেহৰ এনে এটা প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে দেহত প্ৰৱেশ কৰা বিভিন্ন অনিষ্টকাৰী বীজাণু বা বিষাক্ত পদাৰ্থ (toxin) ক বাধা প্ৰদান কৰে৷ সাধাৰনতে আমি খোৱা দুষিত খাদ্য ,উশাহ নিশাহ ,কাহ,হাঁচি,বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ স্পৰ্শ, চুম্বন, যৌনসম্পৰ্ক আদিৰ যোগেদি বীজাণুসমূহ যেনে ভাইৰাছ,বেক্টেৰীয়া আদি মানৱদেহৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে ৷ কিন্তু দেহত জন্মগত ভাৱে কিছুমান প্ৰতিৰোধ ব্যৱস্থা থাকে ৷ উদাহৰণস্বৰূপে চাল,শ্বাস প্ৰশ্বাস নলীকা বা খাদ্যনলীত আদিত থকা শ্লেচমা আৱৰণ ( mucous membrane), লালতি গ্ৰন্থি বা চকুপানীত থকা লাইছ’জম ,পাকস্থলীৰ পিত্ত ৰস (Gastric juice) ,মহিলাৰ যৌনগ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত ৰস (vaginal secretion) ,তেজত থকা শ্বেত ৰক্ত কণিকা(WBC) কে ধৰি অন্য কিছুমান কোষ ( যেনে Macrophage, NK cell ,Complement System ) ইত্যাদি ৷ এইবোৰে দেহত কোনো বীজাণু প্ৰৱেশ কৰাৰ লগে লগে বাধা প্ৰদান কৰে ৷ জীৱদেহৰ এই প্ৰথম পৰ্যায়ৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতা ক Innate Immunity বা Natural Immunity বোলা হয় ৷ আনহাতে জন্মৰ পিছতে দেহত এক অন্য ধৰণৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতা গঢ়ি উঠে যাক অৰ্জিত বা adaptive বা acquired immunity বোলা হয় ৷ দেহত কোনো বীজাণু সংক্ৰমণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা এন্টিবডী বা তেজত থকা লিম্ফচাইট নামৰ কণিকাই ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে ৷ এই ধৰণৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতাই কেৱল কোনো অনিষ্টকাৰী বীজাণুক বাধা প্ৰদানে নকৰে,ই ভৱিষ্যতে সেই বীজাণু ক চিনাক্তকৰণ কৰি প্ৰতিৰোধো কৰে ৷</p> <h3 style="text-align: justify; ">আৰ্জিত বা Aquired ইমুউনিটী দুই ধৰণৰ -</h3> <p style="text-align: justify; ">১) এক্টিভ ইমুউনিটী (Active Immunity):- এই ধৰনৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতা গঢ়ি উঠোতে কিছু সময় লাগে যদিওঁ গোটেই জীৱনৰ বাবে গঠন হয় ৷ ই প্ৰাকৃতিক ভাৱে কোনো বীজাণুৰ সংক্ৰমণৰ ফলত এন্টিবডী সৃষ্টি হৈ সেই বীজাণুৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে ৷ যেনে ধৰক Hepatitis A নামৰ ভাইৰাছজনিত ৰোগ কোনো এজন ব্যক্তিৰ দেহত হ’লে তাৰ ফলত যি এন্টিবডী বা প্ৰতিৰোধক্ষমতা সৃষ্টি হয় সি প্ৰায় গোটেই জীৱনজুৰি সেইজন ব্যক্তিক বাধা দিয়ে ৷ <br /> আনহাতে বিভিন্ন ভেকচিনৰ বেজী বা মৌখিকভাৱে (Orally) প্ৰয়োগ কৰি বিভিন্ন ৰোগৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধক্ষমতা গঢ়ি তুলিব পাৰি ৷ যেনেঃ oral polio vaccine,BCG,Pentavalent,MR vaccine ইত্যাদি৷</p> <p style="text-align: justify; ">২) পেচিভ ইমিউনিটী (passive Immunity)ঃ এই ধৰণৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতা সাময়িকভাবে গঢ়ি উঠা ইমুউনিটী ৷ যেনে মাতৃদুগ্ধৰ যোগেদি শিশুৱে পোৱা IgA নামৰ এন্টিবডীয়ে জন্মৰ পৰা প্ৰায় তিনি চাৰি মাহলৈ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে ৷ আন কিছুমান কৃত্ৰিম উপায়ে দেহত এন্টিবডী প্ৰয়োগ কৰি বিভিন্ন বীজাণুৰ সংক্ৰমনক বাধা দিব পাৰি ৷ উদাহৰণস্বৰূপে ঘোঁৰাৰ দেহত প্ৰস্তুত কৰা Anti Tetanus Serum বা বেজী মানুহৰ দেহত প্ৰয়োগ কৰা হয় ৷</p> <p style="text-align: justify; ">আচৰিত যেন লাগিলেও এইটো সত্য যে "বীজানু সংক্ৰমণ আৰু ইমুউনিটী" ৰ ধাৰণা ভাৰতবৰ্ষত বহু হাজাৰ বছৰ আগতেই আৰম্ভ হৈছিল ৷ তাৰ স্পষ্ট প্ৰমাণ আয়ুৰ্বেদত পোৱা যায় ৷ আয়ুৰ্বেদ ৰ শল্য চিকিৎসাৰ মূল গ্ৰন্থ "সুশ্ৰুত সংহিতা" ত সংক্ৰামক ৰোগৰ বিয়পাৰ সাম্ভাৱ্য কাৰণসমূহ বৰ্ণনা কৰিছে এনেদৰে-</p> <p style="text-align: justify; ">প্ৰসংগাত গাত্ৰসংস্পৰ্শাত্ নিশ্বাসাত্ সহভোজনাত্ <br /> সহশয্যাসনাচ্চাপিবস্ত্ৰমাল্যানুলেপনাত ৷<br /> কুষ্ঠজ্বৰশ্বশোষশ্বনেত্ৰাভিষ্য়দএবচ্ <br /> অৌপসৰ্গিকৰোগাশ্বসংক্ৰমন্তি নৰান্নৰম ৷ (সুশ্ৰুত সংহিতা)</p> <p style="text-align: justify; ">উপৰোক্ত শ্লোকটোৰ অৰ্থ হৈছেঃ বিভিন্ন ধৰণৰ স্পৰ্শ,উশাহ-নিশাহ, একেলগে খোৱা আৰু শোৱা( Sexual contact), সংক্ৰমিত ব্যক্তিৰ কাপোৰ,গহনা আৰু অনুলেপন (বিভিন্ন ধৰণৰ লেপন বা পেষ্ট ,মলম বা ক্ৰীম ) ভাগ বতৰা কৰিলে কুষ্ঠ (বিভিন্ন চৰ্মৰোগ ),জ্বৰ,শোষৰোগ ( koch's disease or Tuberculosis ) আৰু নেত্ৰঅভিচন্দ ( conjunctivitis ) আদি ৰোগ বিয়পে ৷ আনহাতে আচাৰ্য্য চৰকৰ মতে বায়ু,পানী,দেশ(soil) আৰু কাল(time) দুষিত হ’লে জনপদোধ্বংস(epedemic) উৎপত্তি হয় ৷ এই জনপদোধ্বংস হৈছে কোনো এখন ঠাইৰ এক বৃহৎ জনসংখ্যা একে সময়তে কোনো ৰোগৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হোৱা ৷ মানুহৰ প্ৰকৃতি আহাৰ,দেহ ,বল,সাত্ম্য,মন ,বয়স ভিন ভিন হ’ব পাৰে কিন্তু মাটি,পানী,বায়ু,কাল সকলোৰে একে হয় ৷ ফলস্ৰুতিত এই চাৰিটা কাৰক দুষিত হ’লে মানৱ সমাজত বিভিন্ন ৰোগে দেখা দিয়ে আৰু মৃত্যু পৰ্যন্ত ঘটে ৷ চৰক সংহিতাৰ শ্লোকটো এনেধৰণৰঃ</p> <p style="text-align: justify; ">তে খল্ৱিমে<br /> ভাৱাঃ সামান্য জনপদেষু ভৱন্তি; তদ্দথা বায়ুঃ,ওদক,দেশঃ কাল ইতি ( চৰক সংহিতা)</p> <p style="text-align: justify; ">আচাৰ্য চৰকে আৰু উল্লেখ কৰিছে যে ’অধৰ্ম’ হৈছে এই জনপদোধ্বংসৰ অন্য এক কাৰণ ৷ দেশ,কাল,বায়ু আৰু পানী আদিৰ বিপৰীতে কাম কৰিলে,ঋতুচৰ্যা,দিনচৰ্যা,সদবৃত্ত (good conduct) আদি নিয়মিত পালন নকৰিলে আৰু অহিত আহাৰ বিহাৰ ; হা্ঁচি,হিক্টি মল মূত্ৰ ত্যাগৰ স্বাভাৱিক বেগসমূহ অৱৰোধ (suppression of natural urges) কৰিলে ;কাম,ক্ৰোধ,লোভ,মোহ আদি ধাৰণীয় বেগ সময়ত ৰোধ নকৰিলে মানুহৰ দেহৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতা হ্ৰাস পায় ৷ অৱশেষত জনপদোধ্বংসৰ সৃষ্টি হয় আৰু মানৱ সমাজে অকাল মৃত্যুক সাৱতি লয় ৷ ইয়াৰ উপৰিও প্ৰতিৰোধক্ষমতা বা ইমুউনিটীৰ বিজ্ঞানসন্মত ব্যাখা আয়ুৰ্বেদত পোৱা যায় ৷ আয়ুৰ্বেদৰ বিভিন্ন গ্ৰন্হত ভিন ভিন নামেৰে ইয়াক পোৱা যায় ৷ ’চৰক সংহিতা’ ত ’বল’ ,’সুশ্ৰুত সংহিতা’ আৰু ’অষ্টাংগ সংগ্ৰহ’ ত ’ওজা’ আৰু ’আয়ুৰ্বেদ দীপিকা’ গ্ৰন্হত "ব্যাধিক্ষমত্ব" নামেৰে উল্লেখ আছে ৷ চক্ৰপানিদত্ত নামৰ "চৰকসংহিতা" গ্ৰন্হৰ টীকাকাৰে দিয়া ইমুউনিটীৰ সংজ্ঞা আধুনিক বিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাৰ লগত মিল পোৱা যায় ৷</p> <p style="text-align: justify; ">চক্ৰপাণিদত্ত ই "আয়ুৰ্বেদ দীপিকা" টীকা (Commentry) ত দিয়া সংজ্ঞা এনধৰণৰঃ</p> <p style="text-align: justify; ">ব্যাধিক্ষমত্বম ব্যাধিবলবিৰোধিত্ব ব্যাধ্য়ুত্পাদ্<br /> প্ৰতিবন্ধকত্বমিতি যাৱত"</p> <p style="text-align: justify; ">অৰ্থাৎ<br /> ব্যাধিক্ষমত্ব বা প্ৰতিৰোধক্ষমতা হ’ল দেহত সৃষ্টি হোৱা কোনো ৰোগৰ বল বা শক্তিক হ্ৰাস কৰা আৰু কোনো ৰোগৰ উৎপত্তিত বাধা প্ৰদান কৰা ৷ আচাৰ্য চৰকে তেওঁৰ গ্ৰন্থ ’চৰক সংহিতা’ ত ৰোগৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতাক ’বল’ (Strength) নামৰে উল্লেখ কৰিছে ৷ এই বল বা শক্তি তিনি প্ৰকাৰৰঃ<br /> ১) সহজ বল ( Natural immunity)ঃ এইধৰণৰ বল জন্মৰে পৰা মানুহৰ দেহ আৰু মনত উৎপত্তি হয় ৷</p> <p style="text-align: justify; ">২) কালজ বল ( Temporal /Seasonal Immunity)ঃ এই ধৰণৰ বল মানুহৰ বয়স আৰু ঋতু অনুযায়ী দেহত সৃষ্টি হয় ৷ উদাহৰণস্বৰূপে মানুহৰ শৈশৱ আৰু বৃদ্ধ বয়সত বল কম হয় আৰু যৌৱন অৱস্হাত বেছি হয় ৷ঠিক তেনেদৰে আদান কাল (গ্ৰীষ্ম,শীত ,বসন্ত) ত বল কম হয় আৰু বিসৰ্গ কাল( বৰ্ষা,শৰৎ,হেমন্ত ) ত বল বেছি হয় ৷</p> <p style="text-align: justify; ">৩) যুক্তিকৃত বল (Acquired Immunity)ঃ এই ধৰণৰ বল পুষ্টিকৰ আহাৰ আৰু ব্যয়াম ৰ জৰিয়তে বৃদ্ধি কৰিব পাৰি ৷ আয়ুৰ্বেদত উল্লেখিত বিভিন্ন ৰসায়ন ঔষধি বা গছ লতা আৰু ’ লেহন’ কৰ্ম প্ৰয়োগ কৰিও ইয়াক গঢ়ি তুলিব পাৰি ৷</p> <p style="text-align: justify; ">’সুশ্ৰুত সংহিতাত’ উল্লেখ থকা অনুসৰি বল বা ’ওজ’ হৈছে সপ্তধাতুৰ সাৰ (essence) পদাৰ্থ ৷ ইয়াৰ ওপৰতে মানুহৰ দেহৰ প্ৰতিৰোধক্ষমতা নিৰ্ভৰ কৰে ৷</p> <p style="text-align: justify; ">চৰক সংহিতাত উল্লেখ থকা অনুসৰি এই বল বা ইমুউনিটী জানিবলৈ দহবিধ পৰীক্ষাৰ বিস্তৃত বিৱৰণ আছে ৷ এই দহবিধ পৰীক্ষা যথেষ্ট গুৰুত্বপূৰ্ণ ৷সেইবোৰ হ’লঃ</p> <p style="text-align: justify; ">১)প্ৰকৃতি(দেহৰ গঠন/Constitution) ২) বিকৃতি(pathological investigation) ৩)সাৰ ( Investigation for the strength of systems)<br /> ৪) সংহনন ( compactnes of systems) ৫) প্ৰমাণ (measurement of body organs)<br /> ৬)সাত্ম্য (investigation for the homologation) ৭)সত্ব (mental state) ৮)আহাৰশক্তি(digestive capacity )৯)ব্যয়মশক্তি (body power) ১০)<br /> বয়( age)</p> <p style="text-align: justify; ">সাৰাংশঃ দেখা যায় যে চিকিৎসা বিজ্ঞান ৰ ইতিহাসত ওঠৰ শতিকাৰ (১৮০০) শেষৰ ফালে আৰু উনৈছ (১৯০০) শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত Microbiology (জীৱাণু বিজ্ঞান) ৰ বিভিন্ন ন ন তত্ত্ব উদ্ভাৱন হয় ৷ বিশেষকৈ লুই পাষ্টুৰৰ "Germ theory of diseases",ৰবাৰ্ট ক’ক ৰ সংক্ৰামক ৰোগ যেনে Tuberculosis, কলেৰা, এনথ্ৰাক্স বীজাণুৰ আবিষ্কাৰ এডৱাৰ্দ জেনাৰৰ প্ৰথম Smallpox ভেকচিনৰ উদ্ভাৱন, আলেকজেন্ডাৰ ফ্লেমিংৰ এন্টিবায়’টিক পেনিচিলিনৰ আৱিষ্কাৰ,Ernest Ruska ৰ ইলেক্ট্ৰন মাইক্ৰস্কোপ ৰ আৱিস্কাৰ আদি ৷ সেয়েহে উক্ত সময়খিনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বিশেষকৈ জীৱাণু বিজ্ঞানৰ সোণালী যুগ বুলি কোৱা হয় ৷ ভালদৰে লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে যি সময়ত বৰ্তমান সময়ৰ দৰে কোনো ধৰণৰ আধুনিক যন্ত্ৰ পাতিৰ পয়োভৰ নাছিল সেই সময়তে ভাৰতবৰ্ষত এচাম চিকিৎসাবিদে "জীৱাণু বিজ্ঞান" ৰ চৰ্চা আৰম্ভ কৰিছিল ৷ প্ৰায় পাঁচ হাজাৰ বছৰ পুৰণি আয়ুৰ্বেদত উল্লেখ থকা সংক্ৰামক ৰোগ আৰু প্ৰতিৰোধক্ষমতাৰ তথ্য সমূহে তাৰেই স্বীকৃতি বহন কৰে ৷</p> <p style="text-align: justify; "><b><i>লেখক :- ডা° ইন্দুভূষণ শৰ্মা</i></b></p> <p style="text-align: justify; "><b><i>উৎস :- স্বাস্থ্য দ্য হেলথ ছলিউশ্যনছ</i></b></p> <p style="text-align: justify; "> </p>